Clever Hans (The Horse of Mr. Von Osten)

«هانس باهوش (اسب آقای فون اوستن)» گزارش پژوهشی اسکار فونگست دربارهٔ اسبی است که در برلین اوایل قرن بیستم شهرت داشت و گمان می‌رفت حساب می‌کند و می‌خواند. کتاب، با عنوان فرعی «سهمی در روان‌شناسی تجربی حیوان و انسان»، نخست در ۱۹۰۷ به آلمانی منتشر شد و چاپ ما ترجمهٔ کارل ال. ران (۱۹۱۱) است با مقدمهٔ کارل اشتومپف و یادداشتی از جیمز آر. آنجل.

فونگست با آزمایش‌های روشمند نشان می‌دهد هانس واقعاً حساب نمی‌کرد، بلکه به نشانه‌های ناخودآگاه و بسیار ریز بدن پرسشگر، مانند حرکت‌های کوچک سر، واکنش نشان می‌داد. این کشف بعدها با نام «اثر هانس باهوش» وارد روان‌شناسی و روش علمی شد.

کتاب هم داستان جذابی دربارهٔ فریب ناخواسته است و هم درسی ماندگار دربارهٔ لزوم کنترل در آزمایش و جلوگیری از سوگیری آزمایشگر. برای دانشجویان روان‌شناسی، علاقه‌مندان به رفتار حیوانات و فلسفهٔ علم خواندنی است.