Palace and Mosque at Ukhaidir

«کاخ و مسجد در اخیضر: پژوهشی در معماری نخستین اسلامی» اثر گرترود لوتیان بل است که در ۱۹۱۴ به‌وسیلهٔ انتشارات کلارندن آکسفورد چاپ شد. بل، باستان‌شناس، سیاح و نویسندهٔ انگلیسی و بعدها از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری عراق نوین، این کتاب را به دوستش والتر آندره، باستان‌شناس آلمانی، تقدیم کرده است.

اخیضر بنایی بزرگ و حصاردار در بیابان جنوب بغداد است که معمولاً به دوران عباسی، در سدهٔ هشتم میلادی، نسبت داده می‌شود. بل در سفرهایش در ۱۹۰۹ آن را دید و از آن نقشه و عکس تهیه کرد. در کتاب، ساختمان را با دقت توصیف می‌کند: دروازه‌ها، برج‌ها، حیاط‌ها، مسجد و اتاق‌ها، و آن‌گاه شیوهٔ ساخت و پوشش آن‌ها را با بناهای ایرانی-ساسانی و رومی مقایسه می‌کند.

از دیدگاه او، طاق‌ها و ایوان‌ها نشان می‌دهند که معماری اسلامی آغازین چه اندازه از سنت‌های ایرانی و بین‌النهرینی گرفته است. کتاب با ضمیمه‌های نقشه و عکس و فهرست‌ها همراه است و بیشتر برای پژوهشگران معماری اسلامی، باستان‌شناسی خاورمیانه و دوستداران زندگی و کار گرترود بل خواندنی است.