Cyropaedia: The Education of Cyrus

«کوروش‌نامه» (Cyropaedia) اثر گزنفون، تاریخ‌نگار و سرباز آتنی و شاگرد سقراط، روایتی است از کودکی، تربیت و فرمانروایی کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی. گزنفون خود با سپاه مزدوران یونانی تا دل ایران رفته بود و پارسیان را از نزدیک دیده بود؛ در این کتاب هشت‌بخشی نشان می‌دهد کوروش چگونه در دربار پدربزرگ مادی‌اش بالید، چگونه سپاه ساخت و متحد یافت، و چگونه بر مردمانی چنین گوناگون فرمان راند.

باید روشن گفت که این کتاب تاریخ دقیق نیست. گزنفون کوروش را قالبی برای بیان اندیشهٔ خود دربارهٔ رهبری، تربیت و ادارهٔ حکومت گرفته و بخش‌هایی از روایت، از جمله داستان پانتئا و آبراداتاس، ساختهٔ اوست. با این حال جزئیات فراوانی از آداب، سازمان سپاه و دربار هخامنشی در آن آمده که برای پژوهشگر ارزشمند است.

این کتاب قرن‌ها «آینهٔ شاهان» اروپا بود: اسکندر، سیسرون، ماکیاولی و تامس جفرسون همه آن را خواندند و ستودند. ترجمهٔ انگلیسی هنری گراهام داکینز، که اف. ام. استاول بازبینی‌اش کرده، ترجمه‌ای روان و وفادار است.

برای خوانندهٔ ایرانی، دیدن اینکه بزرگ‌ترین پادشاه ایران باستان در چشم یک یونانی چه جایگاهی داشت، تجربه‌ای خواندنی و اندیشه‌برانگیز است.