Anabasis

در ۴۰۱ پیش از میلاد، کوروش کوچک، شاهزادهٔ هخامنشی و فرمانروای آسیای صغیر، برای گرفتن تاج و تخت از برادرش اردشیر دوم، سپاهی از مزدوران یونانی استخدام کرد و به‌سوی بابل لشکر کشید. در نبرد کوناکسا کوروش کشته شد و اندکی بعد فرماندهان یونانی هم به نیرنگ تیسافرن به قتل رسیدند. ده هزار سرباز، هزاران کیلومتر دور از خانه و در سرزمینی دشمن، بی‌رهبر ماندند.

گزنفون آتنی — شاگرد سقراط که خودش همراه این سپاه بود — روایت می‌کند که سربازان چطور فرماندهان تازه، از جمله خود او، را برگزیدند و جنگ‌کنان از دجله و کوهستان‌های کردوخی‌ها و ارمنستان گذشتند تا به دریای سیاه برسند. لحظهٔ رسیدن به دریا و فریاد «دریا! دریا!» از مشهورترین صحنه‌های ادبیات باستان است.

کتاب هفت بخش دارد و به نثری روشن و بی‌پیرایه نوشته شده؛ گزنفون از خودش به سوم‌شخص یاد می‌کند. این روایت هم گزارش نظامی است، هم سفرنامه و هم درسی در رهبری و تصمیم‌گیری جمعی در بحران. برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، توصیف‌هایش از ایران دورهٔ هخامنشی و سرزمین‌ها و مردمانی که سپاه از میانشان گذشت ارزشی جداگانه دارد.

ترجمهٔ انگلیسی اچ. جی. داکینز. برای علاقه‌مندان تاریخ باستان، تاریخ نظامی و تاریخ ایران خواندنی است.