Anabasis

کوروش کوچک برای گرفتن تاج از برادرش، سپاهی مزدور یونانی استخدام کرد. در نبرد کوناکسا کوروش کشته شد و فرماندهان یونانی هم به نیرنگ به قتل رسیدند. ده هزار سرباز، هزاران کیلومتر دور از خانه و در سرزمینی دشمن، بی‌رهبر ماندند.

گزنفون — که خودش یکی از آن‌ها بود — روایت می‌کند که چطور فرمانده انتخاب کردند و جنگ‌کنان تا دریای سیاه رفتند. لحظهٔ رسیدن به دریا و فریاد «دریا! دریا!» از مشهورترین صحنه‌های ادبیات باستان است. برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، توصیف‌هایش از ایران دورهٔ هخامنشی ارزش جداگانه‌ای دارد.