On the Method of Zadig

تامس هنری هاکسلی، زیست‌شناس انگلیسی که به «سگ نگهبان داروین» شهرت داشت، این جستار را در ۱۸۸۰ نوشت. عنوانش از قصهٔ «زادیگ» ولتر می‌آید: زادیگ از روی ردپاها و چند نشانهٔ کوچک، سگ ملکه و اسب شاه را که هرگز ندیده دقیق وصف می‌کند و به همین سبب گرفتار اتهام می‌شود. کوویه، بنیان‌گذار دیرینه‌شناسی، از این داستان یاد کرده بود و هاکسلی از همین‌جا آغاز می‌کند.

استدلال او این است که علوم تاریخی — زمین‌شناسی، دیرینه‌شناسی، باستان‌شناسی و ستاره‌شناسی — همگی همان کار زادیگ را می‌کنند: از اثرهای امروز، رویدادهای گذشته را استنتاج می‌کنند. هاکسلی نام این کار را «پیشگویی واپس‌نگر» می‌گذارد و نشان می‌دهد که چنین استنتاجی می‌تواند همان‌قدر استوار باشد که پیش‌بینی آینده در فیزیک.

جستار کوتاه است و با طنز ظریف هاکسلی نوشته شده، و پایه‌ای فکری است برای فهم اینکه چگونه می‌توان دربارهٔ چیزی که هیچ‌کس ندیده، دانش مطمئن داشت. برای علاقه‌مندان فلسفهٔ علم و تاریخ اندیشهٔ تکاملی، متنی روشن و ماندگار است.