Evolution and Ethics, and Other Essays

این کتاب نهمین جلد از «جستارهای گردآوردهٔ» تامس هنری هاکسلی است که در ۱۸۹۴ منتشر شد. هستهٔ آن سخنرانی مشهور «تکامل و اخلاق» است که هاکسلی در ۱۸۹۳ در دانشگاه آکسفورد، در قالب سخنرانی‌های سالانهٔ رومنز، ایراد کرد، همراه با «پیش‌گفتاری» بلند که بعد بر آن نوشت. هاکسلی را «بولداگ داروین» می‌نامیدند، چون سه دهه در برابر منتقدان از نظریهٔ تکامل دفاع کرده بود؛ به همین دلیل موضع او در این سخنرانی برای بسیاری غافلگیرکننده بود.

استدلال اصلی‌اش این است که «فرایند کیهانی» تکامل بی‌رحم است و بر تنازع و بقای سازگارترین استوار است، اما «فرایند اخلاقی» جامعهٔ انسانی درست در جهت مخالف آن حرکت می‌کند: پیشرفت اخلاقی یعنی مهار کردن همان غرایزی که تکامل پرورده، نه ادامه دادن آن‌ها. این سخن پاسخی صریح به «داروینیسم اجتماعی» بود که آن روزها از نظریهٔ تکامل توجیهی برای نابرابری و بی‌اعتنایی به ضعیفان می‌ساخت.

باقی کتاب جستارهای دیگری از همین سال‌ها را در بر می‌گیرد، از جمله «علم و اخلاق» و مجموعه‌ای از نامه‌ها و نوشته‌های جدلی دربارهٔ طرح‌های خیریهٔ «سپاه رستگاری» با عنوان «بیماری‌های اجتماعی و درمان‌های بدتر». نثر هاکسلی روشن و پرحرارت است و کتاب برای علاقه‌مندان فلسفهٔ اخلاق، تاریخ اندیشهٔ تکاملی و رابطهٔ علم و ارزش‌ها همچنان خواندنی است.