Valerius Terminus: Of the Interpretation of Nature

«والریوس ترمینوس» (Valerius Terminus: Of the Interpretation of Nature) پیش‌نویس ناتمامی است که فرانسیس بیکن، فیلسوف و دولتمرد انگلیسی، حدود سال ۱۶۰۳ نوشت و هرگز خودش منتشر نکرد. این قطعه‌ها نخستین بار در ۱۷۳۴ در مجموعهٔ «نامه‌ها و بازمانده‌ها»ی رابرت استیونز به چاپ رسید، و این نسخه با پیش‌گفتار رابرت لزلی الیس، ویراستار نامدار آثار بیکن، همراه است.

متن شامل چند بخش جداافتاده و چکیدهٔ دوازده فصل از کتاب نخستِ طرحی بزرگ دربارهٔ «تفسیر طبیعت» است: حدود و غایت دانش، موانعی که پیشرفت آن را کند کرده، اینکه چرا مکتب‌های پرطرفدار و نه درست‌ترین‌ها ماندگار شده‌اند، زیان جدا کردن دانش‌ها از ریشهٔ مشترکشان، و فهرستی از اختراع‌های موجود و آنچه هنوز کم داریم.

تز مرکزی همان است که بعدها در «پیشرفت دانش» و «ارغنون نو» پخته شد: دانش باید از مشاهدهٔ منظم طبیعت برخیزد نه از جدل‌های منطق ارسطویی، و هدفش بهبود زندگی انسان باشد نه فخرفروشی و سرگرمی ذهن. فصل نهم، که می‌گوید غایت دانش همیشه بد فهمیده شده، جان کلام اوست.

متن پراکنده و ناتمام است و برای خوانندهٔ کاوشگر نوشته شده، نه برای مبتدی؛ اما برای هر کس که به تاریخ روش علمی و تولد اندیشهٔ تجربی علاقه دارد، سندی کمیاب از کارگاه ذهن بیکن است.