The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species

«شکل‌های گوناگون گل بر گیاهان یک گونه» (The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species) پژوهشی گیاه‌شناسی از چارلز داروین است که در سال ۱۸۷۷ منتشر شد و به آسا گری، گیاه‌شناس آمریکایی و دوست او، تقدیم شده است. داروین پس از «خاستگاه گونه‌ها» سال‌ها دربارهٔ رابطهٔ گل و حشره، دگرگشنی و خودگشنی آزمایش کرده بود و این کتاب ادامهٔ همان رشتهٔ پژوهش است.

موضوع اصلی گیاهانی‌اند که در یک گونه، گل‌هایشان دو یا سه شکل متفاوت دارد. در پامچال (Primula) برای نمونه برخی بوته‌ها خامه‌ای بلند و پرچم‌هایی کوتاه دارند و برخی برعکس. داروین با کاشت و تلاقی‌های بسیار می‌سنجد که پیوند «مشروع» و «نامشروع» میان این شکل‌ها چه تفاوتی در شمار و کیفیت بذر پدید می‌آورد. فصل‌هایی هم به دورگه‌های پامچال، گیاهان دارای شکل سه‌گانه، گیاهان چندهمسر و دوپایه و گل‌های بستهٔ خودگشن (کلیستوگامیک) اختصاص یافته است.

کتاب برای خواننده‌ای مناسب است که به تاریخ زیست‌شناسی و شیوهٔ کار آزمایشی داروین علاقه دارد. متن فنی است و مشاهده و جدول فراوان دارد، اما نشان می‌دهد چگونه جزئیاتِ ظاهراً کوچکِ گل‌ها به پرسش‌های بزرگ دربارهٔ سازگاری و تکامل می‌رسد.