Sidelights on Relativity

«حاشیه‌هایی بر نسبیت» دو سخنرانی کوتاه آلبرت اینشتین را در یک جلد گرد آورده است. نخستین، «اتر و نظریهٔ نسبیت»، در ماه مه ۱۹۲۰ در دانشگاه لایدن ایراد شد و دومی، «هندسه و تجربه»، صورت گسترش‌یافتهٔ سخنرانی‌ای است که در ژانویهٔ ۱۹۲۱ در آکادمی علوم پروس در برلین ارائه شد.

در سخنرانی نخست، اینشتین سیر مفهوم اتر را از نظریهٔ موجی نور تا الکترودینامیک لورنتس مرور می‌کند، توضیح می‌دهد چرا نسبیت خاص اتر را به‌عنوان محیطی با حالت حرکت معین کنار گذاشت، و چرا در نسبیت عام باز می‌توان از فضایی با ویژگی‌های فیزیکی — نوعی «اتر» تازه — سخن گفت. در سخنرانی دوم پرسش عمیق‌تری مطرح است: آیا هندسه حقیقتی پیشینی است یا گزاره‌ای دربارهٔ جهان که باید با اندازه‌گیری آزموده شود؟ جملهٔ مشهور اینشتین از همین‌جاست: تا آنجا که قضیه‌های ریاضی به واقعیت مربوط‌اند قطعی نیستند، و تا آنجا که قطعی‌اند به واقعیت مربوط نیستند.

اینشتین در ادامه نشان می‌دهد چگونه می‌توان جهانی متناهی و در عین حال بی‌کران را تصور کرد. متن کوتاه و تقریباً بی‌فرمول است و برای خوانندهٔ علاقه‌مندی نوشته شده که می‌خواهد بداند نسبیت با مفاهیم فضا و هندسه چه کرد.