The History of the Decline and Fall of the Roman Empire — Volume 2

«تاریخ انحطاط و سقوط امپراتوری روم» اثر ادوارد گیبون، مورخ انگلیسی قرن هجدهم، از بزرگ‌ترین آثار تاریخ‌نگاری به زبان انگلیسی است. این جلد دوم از ویراستی است که با یادداشت‌های اچ. اچ. میلمن همراه است؛ از فصل شانزدهم آغاز می‌شود و دوران سرنوشت‌سازی را می‌پوشاند که در آن روم مسیحی شد و مرکز ثقلش به شرق رفت.

فصل شانزدهم رفتار دولت روم با مسیحیان را از نرون تا کنستانتین بررسی می‌کند و همراه با فصل پانزدهم بحث‌برانگیزترین بخش کل اثر بود: گیبون با لحنی سرد و طعنه‌آمیز شمار شهیدان و ادعاهای سنت کلیسا را به محک می‌زند. سپس بنیان‌گذاری قسطنطنیه و نظام سیاسی، اداری و نظامی کنستانتین، منش او و پسرانش، جنگ‌های داخلی، جنگ با ایران ساسانی، و دوران یولیانوس و جانشینانش روایت می‌شود.

گیبون تحلیلگری است که شواهد را با دقت می‌سنجد، و نثرش — با جمله‌های متوازن و طعنه‌های پنهان در پاورقی‌ها — خود دلیلی برای خواندن است. یادداشت‌های میلمن گاه با او بحث می‌کنند و دیدگاه پژوهش قرن نوزدهم را می‌افزایند.

برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، فصل‌های مربوط به جنگ‌های روم و ساسانیان، به‌ویژه لشکرکشی یولیانوس به میان‌رودان، خواندنی ویژه‌ای است. همراه با جلدهای دیگر، این اثر تصویری کامل از سده‌های پایانی روم به دست می‌دهد.