Agesilaus

گزنفون آتنی (حدود ۴۳۰–۳۵۴ پیش از میلاد)، شاگرد سقراط و نویسندهٔ «آناباسیس»، پس از بازگشت از لشکرکشی «ده هزار» به خدمت آگسیلائوس دوم، پادشاه اسپارت، درآمد و دوستی نزدیکی با او یافت. «آگسیلائوس» ستایش‌نامه‌ای است که گزنفون پس از مرگ این پادشاه (حدود ۳۶۰ پیش از میلاد) دربارهٔ زندگی و فضیلت‌های او نوشت؛ از نخستین نمونه‌های زندگی‌نامه‌نویسی ستایش‌آمیز در ادبیات یونان.

بخش نخست کتاب کارهای آگسیلائوس را به ترتیب زمانی می‌آورد: رسیدن او به پادشاهی، لشکرکشی به آسیای کوچک در جنگ با ساتراپ‌های هخامنشی، تیسافرن و فرناباز، بازگشت به یونان به فرمان اسپارت و نبرد کرونیا، و جنگ‌های سال‌های بعد. بخش دوم ویژگی‌های اخلاقی او را یک‌به‌یک می‌ستاید: پارسایی و احترام به خدایان، درستکاری در پول، خویشتن‌داری، شجاعت، خرد، میهن‌دوستی، مهربانی و سادگی زندگی؛ و پایان کتاب خلاصه‌ای از این فضیلت‌هاست.

روایت آشکارا جانبدارانه است، ولی منبعی مهم برای تاریخ اسپارت در قرن چهارم پیش از میلاد و روابط یونانیان با شاهنشاهی هخامنشی است. ترجمهٔ انگلیسی از اچ. جی. داکینز است.