Notes from the Underground

راوی بی‌نام این رمان کوتاه، کارمند بازنشستهٔ چهل‌ساله‌ای است که با ارثیه‌ای اندک در «زیرزمین» خود در پترزبورگ از جهان کناره گرفته. بخش نخست، تک‌گویی تلخ و پرتناقض اوست: انسان موجودی صرفاً عقلانی نیست، و حتی اگر بداند چه چیزی به سودش است، ممکن است فقط برای اثبات آزادی و اراده‌اش خلاف آن را برگزیند. او با این استدلال به جنگ خوش‌بینی عقل‌گرایان زمانه و آرمان‌شهر «کاخ بلورین» می‌رود.

بخش دوم، «به مناسبت برف خیس»، به سال‌ها پیش بازمی‌گردد و چند ماجرا از جوانی راوی را بازمی‌گوید — کشمکش خیالی‌اش با افسری در خیابان، مهمانی با هم‌مدرسه‌ای‌های سابق و دیدار با زنی جوان به نام لیزا — و نشان می‌دهد این فلسفهٔ تلخ از کدام زخم‌ها، خودبزرگ‌بینی‌ها و تحقیرها سرچشمه گرفته است.

داستایفسکی این اثر را در ۱۸۶۴ در مجلهٔ «اِپوخا» منتشر کرد، و بسیاری آن را سرآغاز ادبیات اگزیستانسیالیستی می‌دانند؛ نیچه، سارتر و کامو هر یک به آن نظر داشته‌اند. راوی در نخستین جمله می‌گوید که بیمار است، و خواندن کتاب آسان یا آرام‌بخش نیست؛ اما کمتر کتابی این‌قدر بی‌پرده به تاریکی‌های ذهن آدمی نگریسته است.