The House of the Dead

«خاطرات خانهٔ مردگان» رمانی بر پایهٔ تجربهٔ خود فیودور داستایفسکی از چهار سال زندان با اعمال شاقه در سیبری است. داستایفسکی در ۱۸۴۹ به جرم عضویت در محفل روشنفکری پتراشفسکی بازداشت و به اعدام محکوم شد؛ در واپسین لحظه، پیش روی جوخهٔ آتش، حکم به زندان و تبعید تغییر کرد و او سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۸۵۴ را در دژ اومسک گذراند. کتاب در ۱۸۶۰–۱۸۶۲ به‌تدریج منتشر شد و بیشترش در مجلهٔ «زمان» (ورمیا) درآمد که داستایفسکی و برادرش میخائیل اداره می‌کردند.

داستایفسکی برای گذشتن از سانسور، روایت را به الکساندر پتروویچ گوریانچیکوف نسبت داد، نجیب‌زاده‌ای خیالی که به جرم کشتن همسرش به سیبری فرستاده شده و یادداشت‌هایش پس از مرگش پیدا شده است؛ اما خوانندگان از آغاز می‌دانستند که این سرگذشت خود نویسنده است.

کتاب بیشتر مجموعه‌ای از صحنه‌ها و چهره‌هاست تا داستانی با پیرنگ: زنجیرها و سربازخانه‌های تنگ، کار اجباری، حمام پرازدحام زندان، تنبیه‌های بدنی هولناک، بیمارستان، نمایشی که زندانیان در ایام کریسمس برپا می‌کنند، و پیش از همه آدم‌ها — قاتلان، قاچاقچیان، فرقه‌گرایان و جوانانی ساده‌دل. داستایفسکی با دقتی کم‌مانند نشان می‌دهد که در دل این آدم‌ها هم شرافت جای دارد و هم شرارت، و کار بی‌معنا چگونه روح را می‌فرساید.

این کتاب نخستین اثر مهم ادبیات روسیه دربارهٔ زندان بود و راه را برای نوشته‌های بعدی، تا «مجمع‌الجزایر گولاگ» سولژنیتسین، هموار کرد. تولستوی آن را از بهترین کتاب‌های ادبیات جدید روسیه می‌دانست.