What Shall We Do?

«پس چه باید کرد؟» رسالهٔ اجتماعی لئو تولستوی است که میان ۱۸۸۲ و ۱۸۸۶ نوشته شد. تولستوی در ۱۸۸۲ برای سرشماری مسکو داوطلب شد و به فقیرنشین‌ترین محله‌های شهر و نوانخانه‌های شبانه رفت، با این گمان که می‌تواند با جمع کردن پول از ثروتمندان، رنج فقیران را کم کند.

بخش نخست کتاب روایت همین تجربه است: توصیف‌هایی تکان‌دهنده از خوابگاه‌های شبانه، صف‌های گرسنگان و زنان و کودکانی که در فقر مطلق زندگی می‌کنند. اما تولستوی به‌زودی درمی‌یابد که صدقه‌اش بی‌ثمر است و فقر را نظامی پدید می‌آورد که خود او و طبقه‌اش از آن بهره می‌برند.

در بخش‌های بعدی، او به ریشه‌های اقتصادی فقر می‌پردازد: پول، مالیات، مالکیت زمین و تقسیم کار. نتیجه‌گیری‌اش این است که تا وقتی آدم از کار دیگران زندگی می‌کند، نیکوکاری‌اش بخشی از مسئله است؛ راه حل در آن است که هر کس با کار دست خودش زندگی کند و از دوش دیگران پایین بیاید.

کتاب در روسیه سانسور شد و متن کاملش نخست در خارج از کشور منتشر شد. این ترجمهٔ انگلیسی از سوی «فری ایج پرس» منتشر شده که آثار تولستوی را بی‌حق نشر و ارزان پخش می‌کرد. برای علاقه‌مندان به تولستوی، عدالت اجتماعی و تاریخ اندیشهٔ اجتماعی روسیه، خواندنی است.